In opdracht van Atelier Fryslan, ism Bureau Feddes Olthof

Vragen aan de weg

De voorgevel van Atelier Fryslan hangt scheef, iets. Het gedeelde raam is schever, de ruitjes niet geknapt. Waarom zijn onze ramen altijd haaks?
In Nederland volgen wegen vaak oude verbindingen die een afspiegeling zijn van de sedimenten waarop wij wonen. Lange rechte lijnen, onafhankelijk van dorp en landschap zijn veel recenter en stralen efficiency uit, en op de manier waarop ze rakelings aan alle cultuur voorbijgaan, ook een zekere arrogantie. De N359 is zo’n autonome weg, nu 40 jaar oud, voor een weg erg jong, in mensenleeftijd een midlife-crisis op komst. De provincie ziet rakelings gepasseerde boerderijen vast lopen in hun bedrijfsontwikkeling, dorpen groeien naar en over de weg, economische en recreatieve ontwikkelingen staan deels haaks op de rijrichting.
Hoe autonoom moet de vormgeving van de weg zijn, in hoe verre kan/mag de weg van kleur verschieten wanneer ze een landschapsgrens kruist. Wat gebeurt er op deze snijpunten en de raakpunten met de boerderijen, dorpen, kruisende wegen. Hoe ziet het landschap er over 50 jaar uit en hoe zou de weg er dan bij moeten liggen?
Het pand verlatend zie ik dat de ruitjes niet alleen scheef zijn, maar het glas ook niet helemaal vlak, alles ribbelt een beetje wat je er door ziet en in weerspiegelt, alsof de wereld geschilderd is maar nog niet helemaal af.

Te voet, op de fiets, per auto en in een sloep wordt een belevingsonderzoek gedaan door Van Westen dat het ontwerpende onderzoke van Feddes-Olthof voedt.

Download het werkboek Rakelings.

In de pers: download het krantenartikel "Horizontaal kijken naar weg Leeuwarden-Lemmer".

In de opdrachtomschrijving van de Gemeente Enschede wordt uitgegaan van een ‘parkachtige’ ontwikkeling in de stadsrandzone tussen Deppenbroek en bouwplan ’t Vaneker, het nieuwe wonen in het Twentse Landschap. De huidige stand van zaken voor dit gebied is dat januari 2010 de eerste bouwkavels van ‘t Vaneker uitgegeven zullen worden en dat binnen de Herinrichting Enschede Noord de Vanekerbeek wordt omgelegd en een deel van het fietspad rondom Enschede gerealiseerd zal worden. Hiermee zal de ruimtelijke structuur (en gebruik) van de randzone duidelijk veranderd worden van kleinschalige landbouw in ‘stedelijke’ medegebruik.
In alle peilingen en persoonlijke gesprekken is duidelijk dat daarbij gedacht wordt aan vormen van mede-gebruik die aansluiten bij het oude leven van het land. Passend in deze gedachtegang vraagt de gemeente om na te denken of en hoe de archeologische resten van het vroeg 18e eeuwse erve Sprakel een rol kunnen spelen in de her’bestemming’ van de stadsrandzone tussen Deppenbroek en ’t Vaneker.

Erve Sprakel, Ha buurman!

Werkboek/schetsontwerp ism Piet Ziel, mede op basis van voorlopig ontwerp van Henk Visscher Download het werkboek Erve Sprakel

Het Waterschap Regge en Dinkel werkt samen met de DLG binnen de Herinrichtingen Enter en Rijssen aan de Regge. In deze samenwerking is ruimte geschapen voor de kunst onder de noemer Verbeelding van de Regge waar ook het eerder in gang gezette project Elsenerbeek deel van uitmaakt.

De Regge wordt door het Waterschap stap voor stap omgevormd van een gekanaliseerde rivier naar een bedding voor een natuurlijke dynamiek van het water. Dit betekent dat de natuur co-auteur wordt, en eist van de ontwerpers het formuleren van een zo sterk mogelijk cultureel concept dat maximaal ruimte biedt aan de natuur. Juist uitgevoerd komt een proces op gang waarbij de rivier langzaam ‘terug groeit’ in de tijd, zich zelf weer vormt analoog aan de Regge zoals die in de Hottinger atlas is afgebeeld.

De kunst draagt bij aan het helder stellen van het culturele concept, met als kernpunten: keerpunt (omkering!) in het denken over watermanagement, en, de Regge is de handtekening van een post-glaciaal landschap met een lange rurale geschiedenis. Westelijk Twente is in een informeel landschap, kleinschalig, afwisselend. De Regge is een bescheiden waterloop, klein tot aan de samenstroming met de Eksose Aa/Doorbraak, maar ook de hoofdader van het westelijke Twentse Watersysteem en daarmee een lange, vaak moeizame, transportgeschiedenis. Iedere beek die instroomt brengt een eigen cultuur mee die samen de Regge vormen.

Vanuit provincie, gemeenten en Herinrichting is er de sterke wens om met de aanpassing van de Regge het dal als geheel natuurlijk te ontwikkelen en recreatief te ontsluiten. Een leidende rol ligt hier bij Landschap Overijssel.

De deelname aan dit projectteam heeft ook geresulteerd in een reeks concrete voorstellen die in het werkboek ONTMOETINGEN zijn te vinden.
Met dank aan: projectgroep Regge REG olv DLG en Waterschap R&D, Gerdien Smit, Arcadis, Martien Knigge voor Landschap Overijssel

In het noorden van Groningen zet een samenwerkingsverband van regionale initiatieven en de SKOR een programma op dat probeert aan kunst een bijdrage te laten leveren aan de ‘ontsluiting’ van geheimen en mogelijkheden van een nationaal landschap.

Middag-Humsterland is een nationaal landschap omdat het een zeer leesbaar landschap is, een landschap dat is ontstaan uit een intrinsieke verwevenheid van geologische processen en menselijk handelen. Die dynamische ontwikkeling is tot stilstand gekomen in de vijftiger jaren waardoor de economische waarde is gedaald en het gebied aantrekkelijk werd voor nieuwvestiging van bedrijven en wonen zonder binding met de ontstaansgeschiedenis van het landschap. Deze herontwikkeling is zo succesvol dat het de leesbaarheid bedreigt. De uitdaging ligt in het op elkaar afstemmen van het landschap van de oude processen op de nieuwe vormen van bewonen en bewerken. Bewustwording en creatieve/inventieve oplossingen zijn nodig en daarvoor is een intensieve interdisciplinaire samenwerking nodig waar behalve de kunsten en wetenschappen met name bewoners en bedrijven een rol in spelen. Een inspirerende samenwerking die het tij zo niet keert dan toch weet te beheersen.

Aanleiding
Het Waterschap Regge en Dinkel werkt aan het watersysteem in Twente. De thema’s veiligheid, waterbeleving, dynamiek staan centraal binnen het waterbeheer (zie ook de website van het waterschap www.wrd.nl). Het beleid van overheden (Europees, nationaal en regionaal) wordt in uitvoeringsprojecten zichtbaar. Het project de Stadsregge Almelo-Wierden maakt onderdeel uit van de wens om landelijk en stedelijk water van elkaar te scheiden.
Met een lengte van ongeveer vijf kilometer zal De Wendel het water uit de omgeving Almelo en Wierden afvoeren en worden aangelegd langs de nieuwe Rijksweg 36 die vorig jaar gerealiseerd is. Een aantal deeltrajecten zitten nog in de (definitieve) ontwerpfase. Eén van die deeltrajecten is het gebied dat ingesloten wordt door het nieuwe verkeersknooppunt Rijksweg 36 en de afbuiging van de N835 naar de Wierdense en Almelosestraat (figuur 2). Het gebied heeft goede kansen om het thema water bij de weggebruikers onder de aandacht te brengen.
Pieter Jelle Damsté,
Projectmanager Stadsregge Almelo Wierden, Waterschap Regge en Dinkel

Ontwerp
Landschap – waterschap/natuur - cultuur
Het waterschap opent met de overgang van afvoeren naar vasthouden (vertragen) een nieuwe verhaallijn in onze cultuurhistorie. Het waterschap bouwt mee aan een nieuw landschap, een landschap dat leesbaar is als een boek over onze cultuurhistorie, het landschap dat een kunstwerk is. Het is dus een passend idee van het waterschap om het retentiegebied in de Stadsregge (de Wendel) te ontwerpen in samenwerking met de landschapsarchitectuur en /of de kunst. Deze benadering gaat verder dan kunst voor het waterschap, het werk kan dienstbaar zijn aan de taken van het Waterschap én bijdragen aan denken over onze culturele verschuiving van heersen over de natuur naar werken met de natuur: een symbiose tussen natuur en cultuur, geen tegendelen, maar elkaar definiërende begrippen.

Het volledige ontwerp van dit dynamische landschapskunstwerk kan worden gedownload.
Jeroen van Westen & Henk Volkers DO februari 2009
opdracht van Waterschap Regge en Dinkel, oktober 2008-2009, In uitvoering, oplevering medio 2010.

In opdracht van Henk Hengeveld.
In samenwerking met Waterschap Groot Salland en Noël van Doorn, landschapsarchitect.

In de nabijheid van Deventer ligt het dorp Diepenveen. Een kleine waterloop, de Zandwetering, is van essentieel belang voor de waterbeheersing van het gebied. Aanpassen aan de nieuwste inzichten op het gebied van ecologie en klimatologische veranderingen scheppen de mogelijkheid om de waterloop her in te richten met oog voor recreatief medegebruik. Er zijn twee retentiegebied gepland, een in Deventer, een in `Diepenveen. Het ontwerp voor dit tweede gebied is gebaseerd op de onderhoudscylus van het Waterschap en wil de mogelijkheid bieden om mensen de Zandwetering te laten ontmoeten. In het kleine labyrinth en via de put in het hart daarvan kunnen mensen ervaren hoe het lijkt dat de peilen van het grondwater en van de beek onafhankelijk van elkaar fluctueren.

opdracht: Provincie Noord-Holland
i.s.m. Henk Volkers

Een provinciale weg zal worden verlegd om Uithoorn te passeren in plaats van het centrum te splijten met een weg die gevaarlijk is om over te steken. De nieuwe weg zal door open polderland lopen, belangrijk gebied voor weidevogels. Ter compensatie voor het verlies van habitat moet nieuwe natuur aangelegd worden in de restruimte tussen nieuwe weg en bestaande Hollandse dijk. Extra vraag is om ruimte te scheppen voor retentie met de eis dat het bijdraagt aan verbetering van de waterkwaliteit.
Het concept van het ontwerp thematiseert de ontmoeting van de krachten rondom het gebied en de intrinsieke kwaliteiten daarvan. De verkaveling is opvallend en van cultuurhistorisch belang. The reden voor deze verkaveling ligt in de manier waarop de mens zich vestigde in natte veengebieden. Het natuurlijke karakter van dit landschap is nat, bemost, moerassig. In het ontwerp is het begrip compensatie zelf opgepakt: schaamte tegenover toegankelijkheid (verborgen kijkpunt – huiskamerbrug), en welk cultureel idee over natuur de huidige weides op zal volgen met hun voor de biodiversiteit bewezen waarde: (her)definiëren van natuur is vooral het opnieuw plaatsen van de cultuur.

Vervolgopdracht De Elsenerbeek: DLG regio Oost

Nadere uitwerking van het ontwerp voor de Elsenerbeek. Op de plaats waar de nieuwe beek een laat middeleeuwse markegrens, de Wal van Zuna, doorsnijdt. Er is gekozen voor een duidelijke confrontatie die de aandacht vestigt op het cultuurhistorisch monument en de belangrijke culturele beslissing om meer ruimte aan de natuur te geven. Op de snedes van het gedraaide deel van de Wal van Zuna staan de woorden LAND-VER-WEER-BINDING die op verschillende manieren, afhankelijk van de positie van de lezer in het landschap, per tweetal met elkaar verbonden kunnen worden.

Vervolgopdracht De Elsenerbeek: DLG regio Oost

Nadere uitwerking van het ontwerp voor de Elsenerbeek. De directe aanleiding om de Elsenerbeek tot leven te wekken ligt in de aanwezigheid van bijzonder kwelwater in de Rijssenervallei. Het regenwater dat door de verschillende stuwwallen in de ondergrond is gezakt en na eeuwen weer aan de oppervlakte komt kan een zeer eigen milieu voor natuurlijke ontwikkeling vormen. Nu wordt het afgevoerd in sloten, straks mag het in een eigen stroomgebied het landschap weer mede vormen. Drie tafels met zetelblokken, alles van traditioneel in de regio gebruikt Bentheimer zandsteen markeren de loop op cruciale plaatsen. Water welt op uit de tafels waar bezoekers aan plaats kunnen nemen op blokken waarin de namen van de gebieden staan die het water aanvoeren naar de nieuwe Elsenerbeek.

Vervolgopdracht De Elsenerbeek: DLG regio Oost
Ism Grontmij

Nadere uitwerking van het ontwerp voor de Elsenerbeek. Waar de Elsenerbeek de in/uitgang van Rijssen naar de Rijssenervallei kruist is ruimte gemaakt voor een echte ontmoeting met de beek. Op deze plek kan een portret van het landschap gemaakt worden waar stuwwallen, kwelwater en puinwaaier mens en natuur welkom heten.

“Desert Passage” is a project featuring the work of three outstanding artists focusing on the issues of land, water, and culture specific to the arid land of the high desert of New Mexico. These artists, Gerco de Ruijter (the Netherlands), Jeroen van Westen (the Netherlands) and Anne Ausloos (Belgium) all have exhibited extensively in Europe and beyond.

This exhibition has developed after years of work, many trips to New Mexico and an artist-published book also entitled “Desert Passage” that documents the work of each artist and their guide Ton Haak. The goal was to investigate the enormous difference as well as the surprising similarities between the Dutch (wet) lowlands and the New Mexico (dry) high desert. The contrasts between the Dutch polder system and the Hispanic acequia system became subject for each of these artists. The Dutch practically drown in water and have to create structures to manage and release its abundance, while the New Mexicans are plagued by drought and have created efficient irrigation systems to lead the little water there is to the places where it can be best used. Both the Dutch and New Mexicans have created democratic organizations for their water management. In both places, nature itself plays a dominant role and often disturbs these human regulating measures. In the desert, the scarce water suddenly forces a path through a dry arroyo, causes it to overflow and deliver flash floods. A little rainfall can create new and unique pathways that remain visible for scores of years.

The three artists experiment with land and water each in their own way. While doing so, they create strong images, beautiful sounds, thoughtful observations and fascinating installations. It is also hard work: De Ruijter spends long days flying his kite in the unstable winds of the high desert and sometimes has to fight hard to prevent his camera from diving and crashing into a canyon wall; he hikes mile after mile and climbs steep canyon walls to retrieve his camera and kite. Ausloos also hikes for hours on end to collect greenish, red, copper, white and mustard-colored dirt with which to create colored tracks in the dull grey badlands, or fill vessels with miniatures of the desert. Van Westen’s camera and microphone capture the subtle life of the dry lands. (Ton Haak)

Desert Passage Exhibition
October 9, 2009 – January 24, 2010
Harwood Museum of Art
Taos New Mexico USA

Anne Ausloos
Gerco de Ruijter
Jeroen van Westen